Najwcześniejsze stadium próchnicy może być leczone bez borowania. Niewielkie odwapnienie szkliwa objawiające się tylko zmianą barwy zęba jest całkowicie odwracalne.

Przyczyną uszkodzenia szkliwa, w dalszej kolejności głębszych tkanek zęba, są kwasy. Powstają one na skutek rozkładu przez bakterie cukrów dostarczanych z pożywienia . Kwasy powodują obniżenie pH w jamie ustnej. Gdy jego wartość jest niższa niż pięć, rozpoczyna się demineralizacja szkliwa , czyli wypłukiwanie ze szkliwa jonów wapnia decyduje o jego odporności. Szkliwo staje się porowate i matowe.

Etap pierwszy – pojawia się biała plamka, która później ciemnieje . Na tym etapie można odbudować szkliwo bez konieczności borowania  (m.in fluoryzacją lub żelem likwidującym płytką próchnicę).

Etap drugi – jeżeli próchnica nie zostanie powstrzymana, kwasy i bakterie uszkodzą głębsze tkanki, czyli zębinę i powstaje ubytek potoczny zwany dziurą. Lecząc taki ząb nie można już pominąć borowania

Etap trzeci – gdy ząb nadal nie jest wyleczony; bakterie zaczynają atakować miazgę zęba: wtedy ząb zaczyna boleć. Jeśli szybko pójdziemy do dentysty , a na dnie ubytku pozostanie jeszcze tkanka zdrowej zębiny, można uratować żywy ząb. Gdy jednak próchnica styka się bezpośrednio z miazgą, trzeba ząb zatruć, oczyścić kanały, a następnie wypełnić je specjalnym materiałem. Ząb pozbawiony miazgi to martwy ząb.

Etap czwarty – jeśli mimo bólu przez dłuższy czas nie pojawiamy się u stomatologa , dojdzie do martwicy miazgi. Wtedy ząb przestaje boleć, ale proces zapalny toczy się dalej. Martwa miazga jest świetna pożywką dla bakterii, które atakują ozębną stanowiącą barierę przed przejściem zakażenia nie tylko na otaczające tkanki, ale i cały organizm. Dopiero wtedy ostry ból powraca. Temperatura ciała może być podwyższona , twarz opuchnięta. Na tym etapie kiedyś często jedynym wyjściem było wyrywanie  zęba, dziś takie zęby nadal się leczy. Nieleczona próchnica  i zapalenie zęba może spowodować dolegliwości w odległych narządach m.in.: choroby reumatyczne , zapalenie mięśnia sercowego, kłębuszkowe zapalenie żył.

Czynniki powodujące próchnicę

• indywidualna podatność, spowodowana m.in wiekiem (im młodsze zęby tym mniej zmineralizowane, a więc słabsze), budową zębów (im więcej bruzd i szczelin, tym łatwiej rozwija się próchnica), zgryzem (im bardziej stłoczone lub krzywe zęby  tym trudniej utrzymać higienę),
• brak  higieny – płytka nazębna inaczej  nazywana bakteryjną, niezmywana regularnie  sprzyja mnożeniu się drobnoustrojów,
• cukier – bakterie obecne w jamie ustnej przetwarzają cukier w kwasy, które uszkadzają szkliwo
• czas – kwasy potrzebują około pół godziny, żeby obniżyć w jamie ustnej pH do takiej wartości , kiedy szkliwo zacznie być niszczone, wystarczy więc w ciągu pół godziny po posiłku wyczyścić zęby, żeby uniknąć próchnicy.

Leczenie zębów w ciąży

W ciąży często dochodzi do zapalenia dziąseł (spowodowanego zmianami hormonalnymi), które mija po urodzeniu dziecka. Przyszła mama powinna regularnie  usuwać kamień nazębny w gabinecie  i dbać o higienę jamy ustnej. Podczas dziewięciu miesięcy oczekiwania  i w trakcie karmienia piersią zęby bardziej niż zwykle narażone są na próchnicę. Dlatego warto w gabinecie stomatologa wzmocnić uzębienie zabiegiem fluoryzacji i na bieżąco leczyć zęby. Najlepszy czas planowania zabiegów chirurgicznych u ciężarnych np. usunięcie zęba, to drugi semestr ciąży.