Zrzeszotnienie kości, uogólniony zanik kości objawiający się zmniejszeniem gęstości utkania kostnego, ubytkiem korowej warstwy kości, zatarciem ich struktury beleczkowej. Najczęściej występuje u osób starszych, zwłaszcza kobiet po przekwitaniu.

Przyczyny osteoporozy

• zaburzenia w wydzielaniu hormonów  płciowych i kory nadnerczy,
• niedobór białka,
• ujemny bilans wapniowy,

W osteoporozie kości stają się łamliwe, dochodzi do zniekształceń trzonów kręgowych, które robią się niższe i dwuwklęsłe, pojawiają się uporczywe dolegliwości bólowe. Leczenie polega na podawaniu witaminy D, preparatów hormonalnych, soli wapnia.

Przyczyny osteoporozy

Do przyczyn wystąpienia osteoporozy pierwotnej należą:

• menopauza (zwłaszcza wczesna),
• zaawansowany wiek.

Czynniki ryzyka wystąpienia osteoporozy

• uwarunkowania genetyczne,
• picie alkoholu, zwłaszcza w młodym wieku,
• palenie papierosów,
• niedobór hormonów sprzyja rozwojowi choroby, u kobiet estrogen, u mężczyzn testosteron,
• przyjmowanie leków: kortykosteroidów, nasennych, hormonów tarczycy,
• inne choroby: cukrzyca, reumatoidalne zapalenie stawów, kamica nerkowa,
• niedobór witaminy D,
• szczupła budowa ciała lub nadwaga (obciążenie),
• nieprawidłowa dieta (ubogobiałkowa oraz ubogowapniowa),
• długotrwałe unieruchomienie, które może spowodować zmiany osteoporotyczne nawet u młodych osób,
• niektóre leki, np. heparyna, fenytoina, barbiturany.

Objawy osteoporozy

• bóle kości długich pod wpływem obciążenia,
• obniżenie wzrostu (złamania kompresyjne kręgów),
• ból kręgosłupa,
• powstanie nadmiernej kifozy piersiowej (garb starczy),
• złamania kości przy niewielkich urazach (szczególnie niebezpieczne są złamania szyjki kości udowej, ale często łamie się kość ramienna – bliższy odcinek i dalszy k. promieniowej).

Ludziom cierpiących na osteoporozę korzyść może przynieść

• wystrzeganie się nadwagi i jak największy zakres aktywności fizycznej, lecz bez długotrwałego  i wyczerpującego obciążenia układu kostno-stawowego, brak aktywności ruchowej pogarsza stan pacjenta,
• fizyko i hydro-terapia, w tym stosowanie ciepła lub głębokiego krótkotrwałego oziębienia, co nosi nazwę krioterapii, a także miejscowe usztywnienie zapobiegające nieprawidłowym ruchom w stawach,
• używanie neutralizujących wstrząsy wkładek do butów,
• pewne metody jak akupunktura,
• uzupełnienie podaży wapnia i witaminy D,
• rezygnacja z palenia tytoniu,
• ograniczenie spożycia alkoholu,

Osteoporoza jest najczęstszą chorobą kości u ludzi, charakteryzującą się zmniejszeniem masy kostnej i zmianami jej mikroarchitektury, co prowadzi do zwiększenia ryzyka złamań. W związku z wydłużeniem życia populacji problem osteoporozy nabiera szczególnego znaczenia zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Jedna na trzy kobiety i jeden na ośmiu mężczyzn chorują na osteoporozę. Choroba nie ma objawów ostrzegawczych  w wielu przypadkach pierwszym objawem jest złamanie. Upadki i inne urazy powodują często złamania kości osteoporotycznych, chociaż niekiedy niektóre z tych kości (trzony kręgów) są tak kruche, że łamią się bez urazu. Jedna na pięć kobiet chorych na osteoporozę doznaje złamania nadgarstka, jedna na cztery kobiety złamania kręgosłupa oraz jedna na sześć chorych kobiet rasy białej doznaje złamania szyjki kości udowej. U mężczyzn ryzyko złamania szyjki kości udowej jest około 3krotnie mniejsze. Osteoporoza może być pierwotna i wtórna. Pierwotna może występować u obu płci w każdym wieku, ale w większości przypadków występuje u kobiet po menopauzie, a częstość występowania tej choroby jest proporcjonalna do wieku. Osteoporoza wtórna może być spowodowana rozlicznymi i bardzo zróżnicowanymi zaburzeniami, takimi jak choroby układu wewnątrzwydzielniczego, niepożądane działanie leków (np. glikokortykosteroidy), unieruchomienie, choroby przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, choroby nerek i nowotwory złośliwe.

Nieinwazyjne metody wykorzystywane w diagnostyce osteoporozy to pomiar masy kostnej oraz ocena wskaźników przebudowy tkanki kostnej. Dwuenergetyczna densytometria rentgenowska stała się metodą z wyboru i złotym standardem w pomiarach gęstości kośćca. Badanie jest bezpieczne dla pacjenta. Badanie masy kostnej powinno być wykonane obligatoryjnie : u kobiet powyżej 65. roku życia bez względu na obecność czynników ryzyka i u mężczyzn z czynnikami ryzyka osteoporozy, u kobiet po menopauzie z jednym lub więcej czynnikami ryzyka, u wszystkich kobiet po menopauzie i u mężczyzn ze złamaniem po niewielkim urazie.

Przyczyny osteoporozy
Przedstawione poniżej czynniki ryzyka wystąpienia osteoporozy są jednocześnie (poza genetycznymi) wskazówką jej zapobiegania :

a) czynniki genetyczne :
- płeć żeńska,
- rasa biała lub żółta,
- obciążające wywiady rodzinne w kierunku osteoporozy,
- niska masa ciała (drobna budowa ciała),
- wczesna menopauza,
b) tryb życia :
- mała aktywność ruchowa,
- palenie tytoniu,
- bezdzietność,
- zmniejszona ekspozycja na promienie słoneczne,
- nadmierny wysiłek fizyczny kobiet prowadzący do zaprzestania miesiączkowania,
c) czynniki dietetyczne :
- nietolerancja mleka,
- wieloletnia niska zawartość wapnia w pokarmie,
- dieta wegetariańska,
- dieta wysokobiałkowa,
- nadmierne spożywanie kawy i alkoholu,
- niedobór witamin D i K,
d) inne :
- podeszły wiek.

Układ kostny
Układ kostny jest odpowiedzialny za wiele różnorodnych procesów zachodzących w naszym organizmie. Bierze udział w metabolizmie ustroju, stanowi rezerwuar soli mineralnych, wiążąc i uwalniając niektóre minerały. W szpiku wystę­pującym w komorach kości długich powstają i rozwijają się komórki krwi : erytrocyty, płytki krwi i leuko­cyty. Jednak główną funkcją kośćca jest zapewnienie podpory dla na­rządów oraz mięśni. Niestety, wraz z wiekiem dynamiczna równowaga wiązania i uwalniania minerałów zostaje zachwiana i przeważają procesy zmniejszające masę kostną. Po 35. roku życia osłabieniu ulega aktywność komórek budujących szkielet, maleje gęstość kości, ilość wapnia w tkance łącznej, kość staje się porowata, a jej masa zmniejsza się o 5-10% w ciągu 10 lat. Jeżeli zmiany te występują w dużym na­sileniu, prowadzą do osteoporozy. Schorzenie to zagraża około 4 min mężczyzn i 5 min kobiet w Polsce, a najczęstsze powikłania z nim zwią­zane to złamania szyjki kości udowej oraz kości nadgarstka. Uszkodzenia te dotyczą głównie osób starszych, u których procesy kościogubne są zaawansowane, co również wpływa na przebieg gojenia złamań. W leczeniu osteoporozy stosuje się szereg preparatów spowalniających ten proces, między innymi : hormo­ny, kalcytoninę, bifosfoniany, prepa­raty zawierające wapń, witaminę D3 i inne. Bardzo ważna jest również profilaktyka tego schorzenia. Obej­muje ona kilka aspektów.

Aktywność fizyczna i dieta
Systematyczne dostarczanie organi­zmowi dawki umiarkowanego wysił­ku fizycznego zapewnia sprawność mięśni, ścięgien, wiązadeł, wzmac­nia cały układ motoryczny, a co za tym idzie – zmniejsza ryzyko ura­zów kośćca, czyli zapobieganie osteoporozie. Wskazane są tutaj sporty, takie jak pływanie, jazda na rowerze, spacery oraz biegi dostosowane do możliwości organizmu. Unikać powinno się przetrenowania oraz ćwiczeń nadmiernie obciąża­jących organizm, a zwłaszcza kości i stawy, czyli między innymi : podnoszenia ciężarów, wyczerpujących, długodystansowych biegów i podobnych sportów, które za bardzo obciążają organizm.

Posiłki natomiast powinny zawierać dużo pełnowartościowego białka, witamin i minerałów, a w szczególności wapnia. Bogatym źródłem tych składników odżywczych jest mleko, którego jednak wiele osób nie toleru­je. W zamian z powodzeniem można stosować jego przetwory, nabiał pod każdą postacią zawiera duże ilości białka i wapnia. Pierwiastek ten obecny w przetworach mlecznych przyswajalny jest w około 30%, a zawarty w produktach roślinnych jedynie w około 10%. Ponadto należy zwiększyć procent ryb w jadłospisie, a w szczególności sardynek. Mięso ryb zawiera nie tylko łatwo przy­swajalne białko, ale także duże ilości witaminy D3. Ilość warzyw spoży­wanych w różnej postaci powinna także ulec zwiększeniu. Wskazane są : rośliny strączkowe (groch, faso­la, soja), warzywa zielone (brokuły, szpinak, natka pietruszki), a także kapusta, koper i migdały. Wska­zane jest ograniczenie spożywania warzyw, które zawierają szczawia­ny np. : szczaw, rabarbar, rzodkiew, buraki. Niepożądane są również napoje wypłukujące wapń, takie jak : coca-cola, pepsi-cola, kawa, mocna herbata, alkohol. Podobnie nadmiar soli kuchennej (powyżej 6 g na dobę) wzmaga utratę wapnia.

Wapń i witamina D3
Wapń – podawanie preparatów zawiera­jących wapń ma na celu uzupełnie­nie tego pierwiastka, niezbędnego w leczeniu chorób związanych z jego utratą. Najlepszą przyswajalnością cechują się preparaty zawierające sole węglanowe i cytrynianowe. Korzystne jest łączenie wapnia z wi­taminą D3. Należy jednak pamiętać, że sole wapnia mogą powodować za­parcia, wchodzą w interakcje z gliko­zydami nasercowymi oraz nasilają kamicę nerkową.

Witamina D3 – niedobór tej substancji powoduje zaburzenia metabolizmu i wchła­niania wapnia z jelit. Aktywna witamina D3 powstaje w skórze na skutek ekspozycji na światło słoneczne. W związku z tym zaleca się minimum 15 minut dziennie przebywać na słońcu. W okresie gdy jest to utrudnione (jesień, zima) osoby z predyspozycjami do osteoporozy powinny przyjmować tę witaminę. Podawanie witaminy D3 w przypadku jej niedoboru zwiększa wchłanianie wapnia i fosforanów z jelit, pobudza syntezę składników kości, zmniejsza o 20-50% ryzyko osteoporotycznych złamań, a nawet, poprzez stymulację różnicowania komórek kościotwórczych, powo­duje wzrost gęstości masy kostnej. Dawkowanie witaminy D3 ustala lekarz, a przestrzeganie zaleconego dawkowania zapobiega kumulacji i przedawkowaniu leku.

Leczenie osteoporozy ruchem

Do lat osiemdziesiątych osteopenia i osteoporoza traktowane były jako stan fizjologiczny związany z okresem menopauzy. Od czasu gdy przypadłość ta została przez WHO zakwalifikowana do chorób, nastąpił dynamiczny rozwój badań i działań profilaktycznych i zwalczających tę dotychczas mało poznaną dolegliwość kobiet. Wchodząc w analizę diagnostyki można obecnie przyjąć, że wczesne rozpoznanie zagrożenia i samej choroby oparte głównie na wnikliwym wywiadzie jest najskuteczniejszym, najbardziej uzasadnionym i najdokładniejszym podkładem do działań zapobiegawczych i leczniczych. Właśnie zmieniające się podstawy badań pozwoliły wprowadzić odmienne i bardziej skuteczne działania zwalczające zmniejszanie się gęstości kości nawet wybiórczo, w miejscach największego zagrożenia. Dotychczasowa dyskusja nad rolą ruchu w profilaktyce i leczeniu osteopenii i osteoporozy preferowała spokojną i bezpieczną aktywność fizyczną. Ograniczenie to zwiększały strach przed urazowością osób dotkniętych problemem oraz ostrożność lekarzy, którzy nie mając pozytywnego stosunku do skuteczności wysiłku fizycznego – a być może, także z braku potwierdzonych wiadomości na ten temat – zalecali wysoką ostrożność w tym zakresie. Boom upowszechnienie badań oraz osiągane efekty zdrowotne i profilaktyczne dają już lawinowo informacje o decydującej roli wybranych form ruchowych uprawianych w sposób systematyczny. Spokojne spacery, ograniczenie gimnastyki do ćwiczeń rozciągających, tai chi bądź relaksacji oddechowej zostały zastąpione zajęciami bardzo intensywnymi, dynamicznymi oraz z obciążeniem. Pokutujące w potocznej opinii pojęcie spokojnej starości może i bywa bezpieczne, lecz co stwierdzono w setkach badań, nie zapobiega poza tym niczemu, na pewno nie zapobiega i nie leczy osteopenii. Badane porównywalne grupy zagrożone osteoporoza wspomagane tymi samymi preparatami osiągają bez porównania lepsze wyniki uprawiając systematycznie wzmożony wysiłek z obciążeniami, ostrym marszobiegiem, a także zajęciami na „estepach”. Przy złożoności wpływu wagi i ilości tkanki tłuszczowej w zagrożonym organizmie zwracamy uwagę na banał przewagi silnego organizmu nad słabszym. Mocne mięśnie to mocne kości, mocne mięśnie to bezpieczeństwo w życiu codziennym i większa ruchliwość, co oznacza większą i lepszą pracę wszystkich układów ludzkiego ciała.

Zdrowa starość
Starzeć się z godnością nie oznacza nie dbać o siebie, nie oznacza nie być w dalszym ciągu silnym i aktywnym. A przecież choroba ta nie zaczyna się z niczego i nie dotyczy tylko wieku starszego, tak jak nie dotyczy tylko kobiet. Zagrożenie i sama choroba są efektem uwarunkowań genetycznych, ale jakże często są zwielokrotnione i przyspieszone grzechem zaniedbania, w tym, w bardzo znacznym stopniu, grzechem zaniedbania fizycznego. Chociaż osteoporoza i osteopenia są do uchwycenia już we wcześniejszym okresie, to w grupach ponad 40 i 60  letnich widać najwyraźniej zbawienne oddziaływanie na cały organizm dynamicznych, siłowych i różnorodnych ćwiczeń. W grupach tzw. Gimnastyki Trzeciego Wieku, a także „Po czterdziestce”, prowadzonych w coraz większym zakresie w klubach fitness, efekty systematycznych i coraz cięższych ćwiczeń są zaskakujące dla ćwiczących i ich lekarzy. Pomijając zdecydowanie większą pewność poruszania się i ogólnie lepsze samopoczucie, stwierdza się nie tylko zahamowanie osłabienia kości, ale często bardzo wyraźną poprawę gęstości tkanki kostnej. Postępowanie w okresie menopauzy i po menopauzie jest o tyle trudne, że czas ten wiąże się z dużymi zawirowaniami emocjonalnymi. W propozycjach Centrum Fitness obok szerokiej gamy ćwiczeń relaksujących, mających na celu zmniejszenie skutków katastrofy, jaką stwarzają nakładające się w tym okresie stresy, dla tej grupy ludzi znajdujemy coraz więcej zajęć o charakterze siłowym i natężeniu wysiłku niemalże sportowym. Coraz szybsza i pełniejsza informacja o nowościach, roli profilaktyki, samokontroli i wyższości jednych poczynań nad innymi wymusza zmianę programów i zajęć w ośrodkach aktywności ruchowej oraz pełniejszą i bardziej skuteczną współpracę z lekarzami i pacjentami. Niedopuszczenie do osłabienia i utraty sprawności organizmu w okresie wcześniejszym pozwala przeciwstawić się nawet genetycznie skazanym na osteoporozę. Systematyczna i dynamiczna aktywność pod okiem przygotowanych specjalistów pomaga w bardzo znacznym stopniu ograniczyć zagrożenie i przedłużyć dłużyć młodość i radość życia na długo ponad osiemdziesiatkę.

Objawy osteoporozy
Według WHO osteoporoza to choroba metaboliczna kości, charakteryzująca się małą masą kostną, upośledzoną mikroarchitekturą tkanki kostnej, która powoduje jej większą łamliwość i podatność na złamania. Osteoporoza początkowo przebiega bez żadnych charakterystycznych objawów. W późniejszej fazie choro­by pojawiają się bóle osteoporotyczne, dotyczące zwykle okolicy kręgo­słupa, dość uciążliwe, o charakterze przewlekłym, trudne do uśmierze­nia. Nierzadko pierwszym objawem osteoporozy, uchwytnym dla pacjen­ta, jest złamanie żeber, kości przed­ramienia, złamanie kręgosłupa czy szyjki kości udowej, poprzedzone niewielkim urazem. Ubytek masy kostnej najprecyzyjniej można określić metodą densy­tometru techniką DEXA, oceniając gęstość kostną kręgosłupa lędźwio­wego lub szyjki kości udowej.

Osoby zagrożone osteoporozą
Na skutki osteoporozy najczęściej narażone są kobiety szczupłej budo­wy ciała, zwłaszcza w wieku powyżej 65. roku życia, nadużywające kawy, palące papierosy, unikające w diecie produktów mlecznych, stroniące od aktywności fizycznej. Mężczyźni zwykle chorują rzadziej i w później­szym wieku. Skłonność do osteoporozy często występuje rodzinnie, co zarówno wiąże się z podobną budową ciała, jak i podobnymi nawykami żywie­niowymi i aktywnością fizyczną. Wy­stępowanie złamań po niewielkich urazach u rodzeństwa czy rodziców powinno skłaniać do zwrócenia baczniejszej uwagi na stan naszego szkieletu kostnego. Wczesna menopauza czy utrzymu­jące się zaburzenia miesiączkowania w każdym wieku kobiety są czynni­kami ryzyka osteoporozy. Osteoporozie sprzyjają również niektóre choroby, jak też przewle­kłe stosowanie niektórych leków, nieodzownych w leczeniu pacjentów. Długotrwałe leżenie i brak aktywno­ści ruchowej znacznie nasilają zmia­ny tkanki kostnej.