• zaburzenia pracy jelit, zaparcia, biegunki, zmiana koloru stolca
• zaburzenia ze strony pęcherza moczowego, takie jak zmiana częstości oddawania moczu  i pobolewania, krwiomocz
• uporczywy kaszel
• krwioplucie
• długotrwała chrypka, trwająca co najmniej 3 tygodnie
• nieprawidłowe krwawienie z dróg rodnych
• niestrawność, objawy pobolewania lub uczucie dyskomfortu w żołądku, szczególnie po jedzeniu
• trudności połykania , mogą być związane z nowotworami krtani, przełyku lub żołądka, ale także z rakiem płuc
• guz w piersi
• niegojące się zmiany skóry i błon śluzowych
• zmiany barwy, wielkości, kształtu barwnikowych zmian skóry
• utrata masy ciała, gorączka, osłabienie, ból

W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów: około 80 tysięcy  ludzi rocznie z powodu nowotworów umiera . W Polsce liczba nowych zachorowań na nowotwory stale rośnie . Mężczyźni najczęściej chorują na raka płuc, gruczołu krokowego i żołądka, a kobietyna raka piersi, płuca i szyjki macicy. Mężczyźni najczęściej umierają z powodu raka płuc, żołądka, gruczołu krokowego, a kobiety z powodu raka piersi, płuca, jelita grubego.

Przypuszcza się, że około 80% nowotworów jest związanych z czynnikami środowiskowymi, do których  zalicza się między innymi zwyczaje żywieniowe. Dlaczego jednak sposób żywienia może stanowić zagrożeniem nowotworem?

Otóż pokarmy mogą być źródłem licznych substancji rakotwórczych. Wpływ diety na rozwój choroby nowotworowej polega prawdopodobnie na interakcji  – we wczesnym okresie powstawania nowotworu – składników pokarmowych lub związków występujących w żywności z innymi nieżywieniowymi czynnikami. Naukowcy wyodrębnili czynniki mające wpływ na rozwój nowotworu.

1. Spożywanie żywności w nadmiarze, zwłaszcza tłuszczów zwiększa ryzyko choroby nowotworowej. Nadmiar spożywanego pożywienia  sprzyja tworzeniu się w organizmie aktywnych wolnych rodników tlenowych, które uszkadzają substancję genetyczną. Uszkodzenia te mogą być przyczyną rozwoju procesu nowotworowego.
2. Tłuszcze spożywane z dietą nie są czynnikiem rakotwórczym, lecz są czynnikami ryzyka zachorowania na nowotwory: sutka, jelita, grubego, trzonu macicy, gruczołu krokowego i inne, np. żołądka i trzustki. Choroby tych narządów można uznać za dietozależne. Tłuszcz z pożywienia wpływa  bowiem na proliferację (rozrost) komórek, które uległy uprzedniej transformacji nowotworowej. Patalogiczne działanie mają przede wszystkim nasycone kwasy tłuszczowe, występujące w dużych ilościach w tłuszczach zwierzęcych, a także produkty utleniania wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które powstają podczas jałczenia tłuszczów lub przegrzania go podczas smażenia.  Karcynogennie może działać także cholesterol występujący w tłuszcz zwierzęcym. Związek ten bierze udział w syntezie estrogenów, zwiększając przez to ryzyko nowotworu sutka  i trzonu macicy.Tłuszcz stymuluje wytwarzanie  i wydzielanie żółci. Z kwasów żółciowych w jelicie grubym w wyniku rozkładu przez bakterie powstają  kwasy deoksycholowy i litocholowy, które zwiększają ryzyko nowotworu jelita grubego.
3. Czynnikiem sprzyjającym powstawaniu raka wątroby, trzustki, języka, gardła, krtani i przełyku jest alkohol. Jego działanie polega na uszkodzeniu komórek błon śluzowych dróg oddechowych i pokarmowych, co umożliwia  wywołanie toksycznego działania  czynników rakotwórczych.
4. Rakotwórcze działanie wykazują związki  azotu czyli azotany, obecnie głównie w glebie i w wodzie  w wyniku nadmiernego nawożenia  upraw. Azotany mogą się więc znajdować  w owocach  i warzywach oraz wodzie pitnej. Stosowane są również podczas przechowywania żywności (używa się ich m.in do peklowania mięsa) i konserwacji podczas jej transportu. W żołądku i w jelicie cienkim azotany, pod wpływem flory jelitowej, mogą ulec redukcji do  azotanów i tlenków. Na przykład w żołądku z azotanów po połączeniu z aminami powstają rakotwórcze nitrozaminy – tym przemianom sprzyja sól kuchenna spożywana w nadmiarze, hamuje je natomiast witamina C. nitrozwiązki zawarte w żywności inicjują chorobę nowotworową żołądka, a być może również przełyku
5. Do najbardziej toksycznych związków należą aflatoksyny, zwłaszcza aflatoksyna B – związek rakotwórczy dla wątroby, syntetyzowany przez pleśń Aspergillus flavus. Tą pleśnią mogą ulec zakażeniu orzeszki ziemne, ziarna zbóż, kukurydzy przechowywane w warunkach ciepła i wilgoci
6. Mutagenne i rakotwórcze  działanie wykazują wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA). Przenikają one do żywności z powietrza, gleby i wody. Ich źródłem są także  niektóre procesy związane z przetwórstwem. Dużo WWA zawierają produkty grilowane na węglu drzewnym  i wędzone w sposób  tradycyjny
7. dieta uboga w błonnik pokarmowy powoduje zmniejszenie obfitości  stolca, przez co zwiększa  się skoncentrowanie w nim substancji kancerogennych ( m.in kwasów żółciowych) oraz wydłuża ich kontakt z błona śluzową jelita, zwiększając ryzyko zachorowania na nowotwór jelita grubego. Im mniej w pożywieniu produktów zawierających błonnik, tym bardziej zwiększa się  zachorowalność na chorobę  nowotworowa jelita grubego.
8. Białko zwierzęce. Duże spożycie mięsa  (zwłaszcza czerwonego) zwiększa ryzyko rozwoju jelita grubego. podczas pieczenia, smażenia , grilowania mięsa powstają karcynogenne produkty – pirolizy – i tworzą się wolne rodniki  przyśpieszające proces nowotworowy
9. Duże spożycie soli kuchennej  i małe spożycie witaminy C , a także zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka, infekcja  Helicobacter pylori – sprzyjają  zmianom nowotworowym żołądka.

Zalecenia żywieniowe

Dieta w tym okresie powinna pełnić kilka  ważnych funkcji:

• nie dopuszczać  do niedożywienia
• uaktywniać odporność
• poprawić przemianę materii
• chronić narządy wewnętrzne narażone na skutek  chemio – i radioterapii.

Prawidłowe odżywianie jest gwarancja lepszego rokowania zdrowotnego. Dobrze odżywiony , mocniejszy organizm, ma więcej siły aby walczyć z chorobą. Odpowiednia dieta pomoże więc zwiększyć odporność organizmu, dzięki czemu większa jest również szansa na wyleczenie. Prawidłowa dieta usprawni również przemianę materii, odkwasi organizm, zregeneruje błonę śluzową  przewodu pokarmowego i poprawi funkcjonowanie wątroby, trzustki, nerek.

Ogólne zasady diety

Nie ma jednakowych zasad żywienia w chorobie nowotworowej – konkretna dieta zależy  bowiem od tego, w jakim narządzie toczy się proces chorobowy i jak dalece jest zaawansowany.

Wspólne są jednak niektóre zalecenia:

• tuż po zabiegu operacyjnym zaleca się dietę  pooperacyjną
• po opuszczeniu szpitala wskazana jest dieta łatwostrawna, niskotłuszczowa
• w przypadku wyniszczenia organizmu posiłki powinny być bogatsze w białko i bardziej energetyczne. Dobór produktów i potraw zależeć będzie nie tylko od upodobań chorego, lecz także od samopoczucia i objawów choroby. Wiadomo, że podczas chemioterapii i  radioterapii zmieni się odczuwanie zapachów i smaku. Chory nie odróżni w pełni smaków: kwaśnego, słodkiego, słonego, potrawy wydają się mu mdłe, bez smaku, a nawet mogą być odczuwane jako gorzkie. Dlatego należy kierować się upodobaniami pacjenta, tym , które potrawy są dla niego smaczne  i na które ma ochotę . Zaleca się w większym stopniu stosować przyprawy ziołowe.

Niekiedy zapach pożywienia może powodować nudności lub wymioty- wtedy należy zalecać potrawy chłodne, wystudzone, np. zimne mięso nie ma tak intensywnego zapachu, jak gorące. U niektórych chorych pojawia się wstręt do mięsa, a także do innych pokarmów, np. słodyczy, produktów mącznych.

Wówczas, należy je zastąpić innymi, które zastąpią organizmowi  potrzebne składniki odżywcze (np. mięso można ograniczyć na korzyść produktów nabiałowych).

Dieta w okresie chemioterapii

Podczas chemioterapii może również wystąpić nietolerancja mleka ( z powodu zniszczenia błony śluzowej jelit i niedoboru laktazy ), potraw ze śmietaną, soków owocowych (zwłaszcza jabłkowego i z winogron), słodkich ciast i deserów, obfitych posiłków, różnorodnych  produktów w jednym posiłku, alkoholu. Konieczna jest dokładna obserwacja, które pokarmy są przyczyną biegunki i na pewien okres wykluczyć je z diety chorego.

Jeśli biegunka nadal występuje, należy zastosować dietę:

• bezmleczną
• bezglutenową
• niskoresztkową

Nie należy podawać choremu tłustych potraw oraz bardzo zimnych i gorących napojów, wywarów mięsnych, ostrych przypraw  i używek. Zaleca się natomiast potrawy z ryżu  oraz dodatkiem mąki ziemniaczanej. Można tez pić herbatę, napar z czarnych jagód i płyny osłaniające ściany przewodu pokarmowego (napar z rumianku lub mięty).

Potrawy powinno się gotować, nie powinno się smażyć. W razie zaparć choremu powinno podawać się dużo płynów, np. soków owocowych, ponadto suszone owoce (śliwki, rodzynki, morele).

W trakcie chemioterapii należy pamiętać o burakach, które wzmagają wytwarzanie czerwonych krwinek (sok z buraków, kwas buraczany, koncentrat z buraków), a także o produktach bogatych  w  żelazo jak wątroba i szpinak.

Wskazane jest aby porcje były mniejsze, za to ilość posiłków większa – czyli jeśc mniej , lecz częściej. Pomiędzy posiłkami chory może i powinien jeść przekąski, kiedy tylko ma na to ochotę. W czasie jedzenia chory nie powinien pic płynów ( zje wówczas mniej) – może pić około godziny przed posiłkiem  lub po posiłku. Chorych należy zachęcać do posiłków leczenie można ich zmuszać.

Potrawy powinny być urozmaicone, podanie atrakcyjnie , co zaostrza apetyt i sprzyja trawieniu. Po jedzeniu wskazany jest odpoczynek. Nie powinno się spożywać posiłków tuz przed chemioterapią lub radioterapią. Chorych niedożywionych wyniszczonych, z brakiem łaknienia niekiedy karmi się przez zgłębnik dietami przemysłowymi, bogatymi w białko, substancje energetyczne, arginine, glutaminę, RNA nukleotydy, keasy tłuszczowe n-3. są to np. Modulen Lipid, Supportan, Pumocare.

Przyczyna braku łaknienia oprócz chemio i radioterapii jest zaburzona czynność podwzgórza oraz związki peptydowe wytwarzane przez guz. U tych chorych obserwuje się zwiększona degradację  oraz zmniejszona syntezę białka ustrojowego. Arginina, glutamina,  RNA nukleotyd, kwasy tłuszczowe n-3 – związki te wspomagają odporność organizmu. Dieta przemysłowa zawiera więcej tłuszczu (50-57%), mniej natomiast węglowodanów, ponieważ glukoza jest źródłem energii dla szybko dzielących się komórek nowotworowych.

Zalecenia żywieniowe w profilaktyce chorób nowotworowych

Uważa się, ze w profilaktyce chorób nowotworowych oraz chorób układu krążenia  wprowadzenie modelu żywienia typowego dla obszarów Morza Śródziemnego znacznie zmniejszyłoby liczbę zachorowań. Dieta śródziemnomorska to dieta z niewielkim udziałem mięsa i tłuszczów zwierzęcych, bogata natomiast w produkty zbożowe, warzywa, owoce, olej ,oliwę z oliwek.

Naukowcy uważają, że żywienie bogate w węglowodany skrobiowe, substancje balastowe(błonnik pokarmowy), antyoksydanty, flawonoidy (warzywa, owoce) przy niewielkim spożyciu cukrów prostych i dwucukrów oraz białka zwierzęcego  może chronić przed nowotworem. Także dyza zawartość w pożywieniu wapnia, witaminy D i steroli roślinnych zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów.

Produkty, które chronią przed rakiem to głównie warzywa i owoce bogate w antyoksydanty – witaminy A, C, E i flawonoidy; blokują działanie najgroźniejszych karcynogenów (nitrozmian, aflatoksyn). Wszystkie produkty lub potrawy zawierające czynniki karcynogenne należy wykluczyć z diety lub ograniczyć

Jak sobie radzić

• Prowadzić zdrowy tryb życia

- nie palić papierosów

- zrezygnować z picia alkoholu lub ograniczyć

- być aktywnym fizycznie

- spać tyle ile trzeba

- rozładować stres

• Dieta, czynnik bardzo istotny, powinna być urozmaicona , bez produktów zawierających syntetyczne związki chemiczne. Kilka skromnych posiłków dziennie – t na pewno zdrowiej niz dwa obfite
• Ograniczyć należy  tłuszcze, białko zwierzęce, cukier, słodycze, potrawy z mąki pszennej
• Korzystna jest dieta bogata w błonnik ( jarzyny, ziemniaki, ryż i gruboziarniste pieczywo).
• Pojawiające się dolegliwości i zmiany w ustroju, w tym również  zmiany ogólnej sprawności, trzeba właściwie oceniać
• Sprawa najważniejsza to wczesne rozpoznanie raka  i rozpoczęcie leczenia.