Najczęstszymi, jednak nie jedynymi, przyczynami przewlekłych chorób nerek są uszkodzenia kłębuszków nerkowych, cukrzyca czy też nadużywanie leków. Do leków, których nadmiernie częste przyjmowanie prowadzi do trwałego uszkodzenia nerek, należą : środki prze­ciwbólowe, niesterydowe leki przeciwza­palne. Oczywiście codzienne sytuacje wymagają niekiedy używania przez pacjentów tych leków. Leki te stanowią bowiem czasami niezbędny element leczenia wielu innych chorób, niemniej jednak należy podkreślić, że stosowanie ich przez długi czas (tygodni, a częściej miesięcy) może doprowadzić do nieod­wracalnego uszkodzenia nerek. Dlatego też jeżeli stan chorego wymaga długo­trwałego stosowania wspomnianych grup leków, to w takich wypadkach należy okresowo kontrolować czynność nerek.

Badaniami, które pozwolą wykryć uszkodzenie nerek spowodowane przyjmowaniem niektórych leków, są : badanie ogólne moczu, pomiar stęże­nia kreatyniny w surowicy i niezbędny w każdym momencie kontroli lekarskiej pomiar ciśnienia krwi. Badanie ogólne moczu można wykonać za pomocą te­stu paskowego w świeżo oddanej porcji moczu. Technika tego badania polega na zanurzeniu w świeżo oddanej porcji paska wskaźnikowego i porównaniu stwierdzonych na nim zmian ze skalą umieszczoną na opakowaniu. Należy podkreślić prostotę i ogólną dostępność tego badania. Nie jest to nic nadzwyczajnego, jeżeli weźmie się pod uwagę, że spora grupa chorych na cukrzycę również w warunkach domowych dokonuje pomiaru stężenia glukozy w surowicy. Dlatego należałoby zachęcać chorych, aby badanie ogólne moczu, które jest zdecydowanie łatwiej­sze w wykonaniu, mogło być przeprowa­dzane przez nich w domu, jeżeli istnieją oczywiście wskazania. Drugą niezmiernie ważną sprawą jest to, aby pacjenci, którzy wiedzą, że mają chore nerki, podczas wizyty u lekarza każdej specjalności informowali go o tym fakcie. Jest to bardzo ważny ele­ment każdego leczenia. Przepisywane niekiedy przez lekarzy różnych specjal­ności leki mogą okazać się szczególnie niebezpieczne u chorych z wcześniej uszkodzonymi nerkami. Uchroni to samego chorego przed otrzymaniem leku, lub dawki tego leku, który może doprowadzić do dalszego pogorszenia stanu jego nerek. Kolejnym ważnym problemem jest wykrywanie chorób nerek. Zdecydowa­na większość chorób nerek przez wiele lat przebiega bez zauważanych przez samego chorego objawów. Następstwem jest to, że znaczna część chorych zgłasza się do nefrologa (specjalisty chorób ne­rek) w bardzo zaawansowanym okresie choroby, kiedy możliwości dalszego leczenia są ograniczone. Mowa jest o zaawansowanym okresie przewlekłej niewydolności nerek, czyli tym etapie choroby, kiedy jedynym ratunkiem dla chorego jest stosowanie u niego dializ. Należy jednak z całym naciskiem podkreślić, że wczesne wykrycie chorób nerek czy też rozpoznanie przewlekłej niewydolności nerek we wczesnym okre­sie daje szansę choremu na łagodniej­szy przebieg tych chorób. Warunkiem tego jest jednak stała i systematyczna współpraca z lekarzem, szczególnie zaś z nefrologiem.

Rozpoznanie choroby nerek
Podstawowym zadaniem przypadają­cym każdemu choremu, bo to przecież on sam przede wszystkim powinien być najbardziej zainteresowany dobrym stanem swojego zdrowia, powinno być systematyczne i regularne poddawa­nie się badaniom lekarskim. Jednym z nich jest okresowa kontrola ciśnienia tętniczego. Stwierdzone podwyższone wartości ciśnienia tętniczego bywają niekiedy pierwszym objawem chorób nerek. Dlatego też u każdej osoby, u któ­rej stwierdzono nadciśnienie tętnicze należy wykluczyć współistnienie chorób nerek. Natomiast osoby z rozpozna­nym nadciśnieniem powinny również w dalszym etapie regularnie nie tylko kontrolować się u lekarza, ale także sys­tematycznie przyjmować leki obniżające ciśnienie tętnicze krwi. Nieregularnie kontrolowane i nie leczone nadciśnie­nie tętnicze prowadzi do uszkodzenia wielu narządów, w tym również i nerek. Z kolei u chorych z rozpoznanymi już wcześniej chorobami nerek regularne mierzenie ciśnienia tętniczego, częste kontrole u lekarza, jak również syste­matyczne przyjmowanie leków obniża­jących ciśnienie tętnicze zapobiegają dalszemu uszkodzeniu chorych nerek. Warto podkreślić konieczność wy­konywania przynajmniej raz w roku rutynowego badania ogólnego moczu. Badanie ogólne moczu powinno być wykonywane regularnie raz w roku przez każdego, niezależnie od jego aktualnego stanu zdrowia, jako wyraz postępowania profilaktycznego. Natomiast badanie ogólne moczu musi być wykonywane dwa razy w roku u chorych z cukrzycą. Wartość badania ogólnego moczu polega na tym, że na jego podstawie można wykryć między innymi chorobę nerek w bardzo wczesnym okresie, na­wet przed pojawieniem się wspomnia­nego nadciśnienia tętniczego. Wczesne wykrycie zmian w moczu, takich jak na przykład : białkomocz, krwinkomocz czy też obecność cukru, pozwoli na wykrycie chorób nerek w początkowym i okresie. Z kolei rozpoznanie chorób ne­rek w początkowym okresie pozwoli na zastosowanie odpowiedniego leczenia specjalistycznego i tym samym opóźnie­nie rozwoju przewlekłej niewydolności nerek. Drogą do tego sukcesu, który w zdecydowanej mierze zależy od same­go chorego, jest regularne wykonywanie tak prostych, dostępnych powszechnie i tanich badań, jakimi są badania ogólne moczu i pomiar ciśnienia tętniczego.

Funkcje nerek
Nerki odgrywają bardzo ważną rolę w ustroju. Biorą udział w regulacji objętości i składu płynów ustrojowych, gospo­darki kwasowo-zasadowej, ogólnoustrojowej przemianie białek, węglowodanów i tłuszczów, pełnią także funkcję wewnątrzwydzielniczą. Nerki produkują mocz, który jest podstawowym materiałem do badań oceniających stan i czynność tego narządu. Ilość oddawanego moczu za­leży od wieku dziecka i nawodnienia, a wynosi średnio 3/4 podaży płynów. W ciągu dnia jest ona 2-3 razy większa niż w nocy. Częstotliwość oddawania moczu (liczba mikcji) u dzieci między 5. a 14. rokiem życia wynosi od 5 do 8 razy na dobę. Wielomocz i częstsze oddawanie moczu w nocy, brak ape­tytu, postępujące osłabienie, bladość mogą być objawem niewydolności nerek. Przeoczenie tych objawów, niepodjęcie diagnostyki i leczenia we wczesnym okresie choroby może doprowadzić do przedwczesnego wystąpienia schyłkowej niewydolności nerek.

Choroby nerek u dzieci
Powodem wystąpienia niewydolności nerek może być tzw. nerkopochodna moczówka prosta. Rozpoznana z opóźnieniem może doprowadzić do trwałego uszko­dzenia ośrodkowego układu nerwowego (o.u.n.). Diagnoza w warunkach szpital­nych jest stosunkowo prosta. Wczesne rozpoznanie, utrzymanie prawidłowego stanu nawodnienia i odpowiednia dieta z ograniczeniem soli i białka oraz leczenie farmakologiczne mogą zapobiec trwałemu uszkodzeniu o.u.n. W okresie niemowlęcym ujawniają się także wro­dzone kwasice cewkowe. Dzieci mają upośledzone łaknienie, skłonność do wymiotów i odwodnienia, ich rozwój fizyczny jest upośledzony. Powikłaniem jest wapnica, prowadząca do kamicy i niewydolności nerek. Zaburzenia od­dawania moczu – rzadkie i utrudnione oddawanie moczu, wąski strumień moczu u noworodka i niemowlęcia – mogą wskazywać na obecność wady cewki moczowej, najczęściej zastawki cewki tylnej u chłopców. Stan ten ze względu na poważne konsekwencje wymaga pil­nej diagnostyki. Przyczyną zaburzeń mikcji u starszych dzieci mogą być od­pływy wsteczne pęcherzowo-moczowodowe, zaburzenia unerwienia pęcherza moczowego i, związane z zaleganiem moczu w pęcherzu, nawracające zaka­żenia układu moczowego.

Badanie moczu
Bóle brzucha i wystąpienie u dziecka każdej gorączki o niejasnej przyczynie są wskazaniem do wykonania badania ogólnego i po­siewu moczu oraz badania ultraso-nograficznego (usg) jamy brzusznej. Zarówno badanie moczu, jak i badanie usg dostarczają bardzo ważnych infor­macji. Ropomocz (ponad 10 leukocytów w osadzie moczu) świadczy o zakażeniu układu moczowego, białkomocz i krwinkomocz o chorobie kłębuszków nerko­wych, krwiomocz o możliwości kamicy, zapalenia pęcherza, obecności wad ana­tomicznych lub nowotworach nerki. Cukromocz może sugerować cukrzycę lub (po jej wykluczeniu) defekt czynności kanalika nerkowego. Badanie bakterio­logiczne moczu pozwala zidentyfikować czynnik etiologiczny zakażenia, określić jego lekowrażliwość i podjąć celowane leczenie. Prawidłowy słomkowożółty mocz zmienia barwę w różnych stanach chorobowych. Nadmierne wydalanie moczanów powoduje ceglastoróżowe zabarwienie moczu, wypicie barszczu może zmieniać barwę moczu na jasno-czerwoną. Białkomocz o nieco większym nasileniu może występować w przebie­gu gorączki, po przegrzaniu, oziębieniu, wysiłku, a nawet pod wpływem emocji. Jest to tzw. białkomocz czynnościowy i zwykle nie świadczy o chorobie nerek. W przypadku białkomoczu o większym nasileniu konieczne jest wyjaśnienie jego przyczyny. Tzw. białkomocz ortostatyczny występuje w ciągu dnia i znika w nocy w pozycji leżącej. Stały białkomocz, niezależny od pozycji ciała i o większym nasileniu, jest podstawo­wym objawem kłębuszkowego zapalenia nerek. Nie rozpoznany, utrzymujący się dłużej białkomocz prowadzi do wystą­pienia obrzęków, początkowo powiek i twarzy, następnie uogólnionych. Bywają one traktowane jako objaw zapalenia spojówek lub alergii i dzieci te trafiają początkowo do okulisty lub alergologa.

Zakażenia układu moczowego
Zakażenia układu moczowego (z.u.m.) należą do najczęstszych zakażeń bakteryjnych we wczesnym okresie dzie­cięcym (dotyczą 1,6% chłopców i 7,8% dziewczynek do 7. roku życia). Najczę­ściej spowodowane są przez bakterie pochodzące z przewodu pokarmowego (pałeczki E. coli), które są przyczyną 80-90% pierwszych epizodów klinicz­nych z.u.m. U około 30% chłopców zapalenie pęcherza spowodowane jest przez bakterie, które mogą namnażać się pod napletkiem, a u około 30% dziewcząt w wieku szkolnym zakażenia pęcherza wywołują gronkowce. Wystąpieniu i nawracaniu z.u.m. sprzyjają często obecność zwężenia ujścia zewnętrznego cewki moczowej u dziewcząt, odpływu wstecznego pęcherzowo-moczowodowego i zaburzenia neurogenne pęcherza moczowego. W celu dokładnej oceny zalegania moczu i poszczególnych faz mikcji wykonuje się tzw. badanie urody­namiczne. Objawy kliniczne, zwłaszcza u małych dzieci, mogą być skąpe i niecharakterystyczne. U noworodków i niemowląt obserwuje się niechęć do ssania, wzdęcia brzuszka, przedłużoną żółtacz­kę, niepokój i płacz w czasie oddawania moczu, bladość, wymioty, odwodnienie, gorączkę. Mogą wystąpić niepokojące objawy neurologiczne. U noworodków i młodszych niemowląt  może przebie­gać z objawami uogólnionego zakażenia (urosepsa). Zaburzenia mikcji i dolegli­wości dyzuryczne u dzieci starszych, tj. częste bolesne oddawanie moczu mogą sugerować zapalenie pęcherza. Obec­ność objawów ogólnych (nudności, wy­mioty, gorączka, bóle w okolicy lędźwio­wej) wskazuje na ostre odmiedniczkowe zapalenie nerek. Dolegliwości bólowe w okolicy lędźwiowej zgłaszane przez dzieci starsze mogą być spowodowane także kamicą układu moczowego i (lub) narastającym wodonerczem. Małe dzieci zwykle lokalizują bóle w okolicy pępka.

Leczenie zakażenia układu moczowego
Bóle brzucha oraz pojawienie się u dziecka gorączki o nieznanej przyczynie są wskazaniem do wykonania badania ogólnego i posiewu moczu oraz badania ultrasonograficznego (usg) jamy brzusz­nej. Nawrotowy — często bezobjawowy — charakter zakażenia układu moczowego, szczególnie czę­sty u dziewczynek, jest wskazaniem do okresowych kontrolnych badań ogólnych i bakteriologicznych moczu przez okres 5 lat po wyleczeniu. Istotne jest postępo­wanie zapobiegawcze zmniejszające eks­pozycję cewki moczowej na zanieczysz­czenia, prawidłowe nawyki higieniczne, zwalczanie zaparć, leczenie owsicy, stanów zapalnych okolicy cewki, częste regularne mikcje, obfita podaż płynów. Późne rozpoznanie wady i niewłaściwe leczenie nawrotów z.u.m. mogą prowa­dzić do powstawania w miąższu nerek zmian bliznowatych (nefropatia odpły­wowa), będących przyczyną rozwoju nadciśnienia tętniczego i postępującego upośledzenia czynności nerek. U każdego dziecka z zakażeniem układu moczowego należy wykluczyć wady ana­tomiczne. W przypadku stwierdzenia obecności wstecznych odpływów pęcherzowo-moczowodowych, zwężenia ujścia zewnętrznego cewki moczowej, zastawki cewki tylnej i zalegania moczu po mikcji konieczna jest konsultacja nefrologa i urologa w celu rozważenia możliwości dalszego leczenia zachowawczego lub ustalenia wskazań do podjęcia leczenia operacyjnego. Konsekwencją nie rozpoznanych wcześniej wad i (lub) niewłaściwego leczenia z.u.m. jest m.in. nadciśnienie tętnicze, występujące u 1-5% populacji dziecięcej. Ponieważ początkowy okres nadciśnienia tętniczego może przebie­gać bezobjawowo, okresowe badanie ciśnienia tętniczego powinno być stan­dardem w czasie wizyty w gabinecie le­karskim. Okresowe lub stałe bóle głowy, złe samopoczucie, zaburzenia widzenia, trudności w koncentracji, obciążony wywiad rodzinny w kierunku występo­wania chorób nerek i (lub) nadciśnienia tętniczego powinny być wskazaniem do kontroli ciśnienia tętniczego u dziecka i przeprowadzenia diagnostyki. W większości przypadków chorób ne­rek można uznać, że wnikliwa obserwa­cja rodziców i lekarza pierwszego kon­taktu oraz wczesne skierowanie dziecka do nefrologa i (lub) urologa mają istotne znaczenie w zapobieganiu powikłaniom, takim jak ciężkie nadciśnienie tętnicze i schyłkowa niewydolność nerek, pro­wadzącym do szeregu wtórnych zmian chorobowych w pozostałych narządach.

Dieta w przewlekłej niewydolności nerek
Dieta stosowana w przewlekłym zapaleniu nerek jest przede wszystkim dietą małobiałkową. Z metabolizmu białka pochodzą bowiem toksyczne produkty przemiany materii, które na skutek niecałkowitego wydalania przez nerki gro­madzą się w organizmie.Nadmierne spożycie białka prowadzi więc do nasilenia objawów mocznicy. Najczęściej białko należy ograniczyć do około 0,6 g na kg masy ciała na dobę. W skrajnych przypadkach, gdy nie ma możliwości dializy, zaleca się ograni­czenie ilości białka aż do 20-25 g białka na dobę. W związku z ograniczeniem ilości białka w diecie większość energii dostarczanej z pożywieniem musi pochodzić z tłuszczów i węglowoda­nów. Energetyczność diety musi być uzależniona przede wszystkim od aktywności fizycznej chorego oraz ewentualnych niekorzystnych obja­wów ze strony przewodu pokarmowego towarzyszących podstawowej chorobie, które w wielu przypadkach wiążą się z utratą apetytu. Zalecana ilość energii to 30-50 kcal na kg masy ciała. Ilość tłuszczu w diecie w porównaniu do ży­wienia człowieka zdrowego musi ulec zwiększeniu do 35-40% energetyczności diety. Konieczne jest zapewnienie dużej ilości wielonienasyconych kwa­sów tłuszczowych, których źródłem są przede wszystkim oleje roślinne i margaryny. Należy unikać tłuszczów pochodzenia zwierzęcego, które do­starczają głównie nasyconych kwasów tłuszczowych. Wyeliminować należy więc takie produkty, jak smalec, łój, tłuste gatunki mięs, drobiu oraz wędlin. Stosunek kwasów wielonienasyconych do nasyconych w diecie powinien wynosić 2 : 1. Tak jak w diecie człowieka zdro­wego, najwięcej energii powinno pochodzić z węglowodanów: 50-60% ogólnej ilości energii. Głównym ich źródłem powinny być ziemniaki oraz warzywa i owoce. Ogromne znaczenie w diecie chorych na przewlekłą niewydolność nerek od­grywają składniki mineralne, zwłasz­cza potas, sód i fosfor. Za ich prawidło­we stężenie w organizmie odpowiadają nerki. Gdy nie pracują one prawidłowo, może dojść do nadmiernego gromadze­nia się jonów, czego konsekwencje mogą być bardzo groźne. Nadmiar potasu prowadzący do zaburzeń pra­cy serca może nawet zagrażać życiu, nadmiar sodu prowadzi do wzrostu ciśnienia krwi, a wysoki poziom fosfo­ru może prowadzić do powstania nie­doborów wapnia. Dieta niskosodowa (podaż sodu do 350 mg dziennie) jest konieczna wtedy, gdy stężenie sodu we krwi przekracza 145-148 mmol/1. Nad­miar sodu zwiększa pragnienie i pro­wadzi do powstania obrzęków. Dlatego ilość sodu w diecie może być również kontrolowana na podstawie pomiaru masy ciała oraz ciśnienia tętniczego. Dieta niskosodowa wymaga nie tylko zrezygnowania z dodatku soli przy przyrządzaniu posiłków, ale również wyeliminowania z diety wszystkich produktów o dużej zawartości sodu. Gdy nie występują obrzęki, a poziom sodu we krwi nie przekracza podanych wartości, należy stosować mniejszą ilość soli niż w zwyczajowym żywieniu człowieka zdrowego. W przypadku potasu ograniczenie jego podaży jest konieczne wtedy, gdy poziom we krwi przekroczy 5 mmol/1. Należy wtedy zrezygnować z takich produktów, jak przetwory pomido­rowe, kakao, czekolada i produkty z jej dodatkiem, cukierki owocowe, nasiona roślin strączkowych, orzechy, suszone owoce, grzyby, muesli, kasze, wy­wary mięsne i warzywne. Ograniczyć należy rów­nież takie przyprawy jak bazylia,  suszona pietruszka, papryka w proszku, estragon, które zawierają dużo potasu. Ponieważ bogate w potas są mięsa i warzywa, należy je wstępnie obgotowywać w wodzie, odlać ją i ponownie gotować w zmienionej wodzie. Można również moczyć warzywa przed goto­waniem i gotować je w wymienionej wodzie. W zaawansowanej mocznicy często dochodzi do utraty przez nerki zdolności wydalania fosforu. Unikać należy wtedy takich pokarmów, jak podroby, cielęcina, gęś, ryby, płatki zbożowe, kasze, muesli, owoce morza, nasiona roślin strączkowych, pieczywo razowe, napoje gazowane owocowe lub typu cola, dania błyskawiczne. Fos­for zawierają w dużej ilości również produkty mleczne, jednak z powodu równoczesnej dużej zawartości wapnia nie należy ich ograniczać. Kolejnym ważnym zagadnieniem jest kontrola ilości wypijanych płynów na podsta­wie bilansu wodnego. Należy sumować ilość wody, pamiętając, że jest ona zawarta również w zupach, produk­tach mlecznych, sosach itp. Dzienną dawkę płynów ustala się w zależności od stopnia wydolności nerek. Sposób przygotowywania potraw powinien być taki sam jak w diecie lekkostrawnej. Unikać należy więc smażenia, pieczenia, duszenia poprzedzonego obsmażaniem. Potrawy podaje się go­towane lub pieczone w folii. W celu uatrakcyjnienia smaku nale­ży korzystać z dozwolonych przypraw (zwłaszcza jeżeli konieczna jest dieta niskosodowa), jak również zaostrzać smak przyrządzając potrawy na kwa­śno poprzez dodatek kwasku cytry­nowego, soku z cytryny lub kwaśnego mleka. Częstotliwość podawania posiłków powinna być taka sama jak w żywieniu człowieka zdrowego, to jest 4-5 razy dziennie o ustalonych porach.

Kłębuszkowe zapalenie nerek
Kłębuszkowe zapalenie nerek to choroba mająca podłoże immunologiczne. Chorobę tą wywołuje zakażenie paciorkowcem, przykładowo: angina, zapalenie gardła, zapalenie ucha lub węzłów chłonnych, płonica, a także ropne zakażenie skóry.

Zakażenie w organizmie przyczynia się do uszkodzenia śródbłonków naczyń i rozpoczyna proces tworzenia się przeciwciał. To właśnie przeciwciała uszkadzają naczynia włosowate kłębuszków nerkowych, przez co następują w nich zmiany zapalne.

Wśród dzieci choroba częściej dotyka chłopców, zaś szczyt zachorowań przypada na wiek od 6 do 11 lat, czyli wtedy, gdy zwiększa się ilość zachorowań na anginę, zapalenie gardła czy zapalenie ucha.

Objawy ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek to: zmniejszone wydalanie moczu (często o barwie brunatnoczerwonej), pieczenie oraz ból przy oddawaniu moczu. Chorzy mają również podwyższone ciśnienie krwi, silne bóle głowy i obrzęki nawet całej twarzy.

Objawy przewlekłego kłębuszkowego zapalenia nerek to: pienienie się moczu, krwiomocz, ból głowy, osłabienie, ogólne uczucie zmęczenia, brak apetytu i wodobrzusze. Zdarza się jednak, że w przypadku przewlekłego kłębuszkowego zapalenia nerek chory nie ma żadnych dolegliwości i objawów nawet kilka lat.

Nieleczone kłębuszkowe zapalenie nerek może prowadzić do powstania niewydolności nerek.